หนังไทยกับการสะท้อนภาพสังคม (2516 - 2529) 09/07/04 (By: อัญชลี ชัยวรพร) หนังไทย กับการสะท้อนสังคม แม้จะมีหน้าที่หลักเพื่อความบันเทิง ทว่ายามที่บ้านเมืองเข้าสู่ภาวะคับขัน ภาพยนตร์ไทยก็มิได้เพิกเฉยที่จะรับใช้สังคม นับตั้งแต่ช่วงวิกฤตการณ์ทางการเมืองทั้ง 14 ตุลา 16 และ 6 ตุลา 19 เป็นต้นมาจนถึงราวปี พ.ศ. 2529 หนังหลายต่อหลายเรื่องได้แสดงบทบาทของตนในฐานะกระจกสะท้อนปัญหาการเมือง และสังคม แม้ว่าการนำเสนอนั้นอาจมิได้เป็นไปอย่างต่อเนื่องและตรงไปตรงมานัก ด้วยมีสถานการณ์ทางการเมือง เป็นตัวแปรสำคัญที่ทำให้คนทำหนังไม่อาจใช้ภาพยนตร์ เป็นสื่อสะท้อนสภาพการณ์ของสังคมได้อย่างเต็มที่ ทั้งในบางยุคสมัยการแสดงออกนั้นก็อาจถูกปิดกั้นลงอย่างสิ้นเชิง แต่ไม่ว่าอย่างไร การใช้อำนาจลิดรอนสิทธิเสรีภาพเหล่านั้น ก็เป็นไปได้เพียงชั่วครั้งชั่วคราวเท่านั้น และก็ปิดกั้นได้เฉพาะการแสดงออกหากไม่อาจหยุดยั้งหรือปิดกั้นเสรีภาพทางความคิดของพวกเขาได้ แม้หนังสะท้อนสังคมที่เกิดขึ้นในประวัติศาสตร์ภาพยนตร์ไทยจะไม่ได้มีจำนวนมากมายนักเมื่อเทียบกับหนังแนวอื่นๆ ที่เคยสร้างกันมา แต่ก็ต้องถือว่าช่วงเวลาระหว่างปี พ.ศ.2516-2529 โดยเฉพาะในปีพ.ศ.2521-2525 นั้น เป็นช่วงที่หนังสะท้อนสังคมโดดเด่นที่สุด จนอาจกล่าวได้ว่า นี่คือยุคทองของหนังสะท้อนสังคม หนังสะท้อนสังคมของไทยมิได้เกิดขึ้นทันทีที่มีการเปลี่ยนแปลงทางการเมือง ความเป็นขบถที่เริ่มเกิดขึ้นในช่วงเวลานั้นเป็นการบ่มเพาะร่วมไปกับกระแสสังคมโลกตั้งแต่ปลายทศวรรษ 1960 เมื่ออเมริกันชนเกิดคำถามกับการดำเนินชีวิตของคนรุ่นพ่อแม่ และคำถามยิ่งแรงขึ้นเมื่อเกิดสงครามเวียดนาม พลังการต่อต้านที่รุนแรงขึ้นเรื่อยๆ นั้นได้ส่งข้ามจากซีกโลกหนึ่งมาสู่อีกซีกโลกหนึ่ง ผ่านงานศิลปะต่างๆ เพียงแต่ว่า พื้นฐานการเป็นขบถนั้นแตกต่างกันอย่างสิ้นเชิง สำหรับหนุ่มสาวไทย การปกครองโดยเผด็จการทหารคือตัวบีบรัดให้เกิดคำถามขึ้นในจิตใจของพวกเขา งานศิลปะในยุคนั้น ไม่ว่าจะเป็นดนตรี หนังสือ ภาพเขียน หรือ ภาพยนตร์ ล้วนมีอิทธิพลต่อความคิดของคนหนุ่มสาวเป็นอย่างมาก ไม่ว่าจะเป็น Simon & Garfunkel Led Zeppelin หรือ Bob Dylan ความรู้สึกแปลกแยกที่เกิดขึ้นเป็นตัวผลักดันให้คนหนุ่มสาวก้าวสู่ยุคแห่งการแสวงหา หนังไทยในช่วงก่อน 14 ตุลาคม พ.ศ. 2516 มิได้ทำหน้าที่ต่อสังคมในเรื่องนี้เลยส่วนใหญ่ยังคงเป็นไปเพื่อความบันเทิง ภาพยนตร์ที่สร้างเน้นปริมาณมากกว่าคุณภาพ นั่นเป็นเหตุหนึ่งที่ทำให้ปัญญาชนหนีห่างจากหนังไทยโดยสิ้นเชิง หนังไทยมีไว้เพื่อชาวบ้านดูเท่านั้น ขณะที่ปัญญาชนไปดูหนังฝรั่ง ภาพยนตร์ที่สะท้อนความคิดเชิงอัตถิภาวะนิยมอย่าง One Flew Over the Cuckoo's Nest ที่เปรียบเทียบสังคมในรูปแบบของโรงพยาบาลบ้า หรือ The Graduate ที่ตัวละครเอกกบฎต่อความคิดของคนรุ่นพ่อแม่ เป็นเพียงตัวอย่างบางส่วนของภาพยนตร์ที่เข้ามาในไทยช่วงนั้น จุดเปลี่ยแปลงของภาพยนตร์ไทย อย่างไรก็ตาม วงการภาพยนตร์ไทยก็เดินทางมาถึงจุดเปลี่ยน อันมีผลต่อการทำหนังเชิงวิพากษ์สังคมในลำดับต่อมา เมื่อ มิตร ชัยบัญชา เสียชีวิตลงในปีพ.ศ.2513 และส่งผลให้หนัง 16 ม.ม. ถึงกาลอวสานไปด้วย อีกทั้งในช่วงเวลานั้นได้เกิดผู้กำกับหัวก้าวหน้าอย่าง เปี๊ยก โปสเตอร์ ที่สร้างโทนด้วยระบบ 35 ม.ม. แม้ว่าเนื้อหาจะเน้นความบันเทิงเป็นหลัก ทว่า โทน ก็ได้เป็นแรงบันดาลใจให้คนหลายคน โดยเฉพาะ ม.จ.ชาตรีเฉลิม ยุคล หรือท่านมุ้ย และสักกะ จารุจินดา ทำหนังเชิงวิพากษ์สังคมก่อนเกิดเหตุการณ์ 14 ตุลา 16 ในช่วงนี้ท่านมุ้ยได้สร้าง เขาชื่อกานต์ หนังรุ่นแรกๆ ที่กล่าวถึงปัญหาสังคม เขาชื่อกานต์ เป็นเรื่องของหมอหนุ่มอุดมการณ์สูง ผู้ต่อสู้กับคอรฺรัปชั่นในระบบราชการก่อนที่จะจบชีวิตลงในหมู่บ้านทุรกันดารแห่งหนึ่ง ผลจากการสร้างภาพยนตร์ในแนวนี้ แม้ท่านมุ้ยจะเป็นถึงหม่อมเจ้า หากก็ยังต้องพบอุปสรรคมากมายก่อนออกฉาย ถึงขั้นต้องเข้าไปเจรจากับ จอมพล ถนอม กิตติขจร นายกรัฐมนตรีขณะนั้น "เขาชื่อกานต์" มีปัญหากับเซ็นเซอร์ตั้งแต่ต้นแล้ว เพราะเป็นหนังเรื่องแรกที่สร้างขึ้นมาพูดถึงระบบคอร์รัปชั่นโดยตรง ซึ่งในสมัยนั้นไม่มีใครกล้าแตะต้อง ผมเอาไปฉายให้จอมพลถนอมดู แล้วถามตรงๆว่า นี่เรื่องจริงหรือเปล่า ท่านบอก เออ มันเป็นเรื่องจริง แล้วก็ผ่านเซ็นเซอร์" (อนุสรณ์ ศรีแก้ว , ปัญหาสังคมในภาพยนตร์ของม.จ.ชาตรีเฉลิม ยุคล , คณะนิเทศศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย , ๒๕๓๔) สักกะ จารุจินดา นำ ตลาดพรหมจารี เข้ามาฉายในเวลาไล่เลี่ยกัน และได้รับการยอมรับจากทั้งนักวิจารณ์ และคนดู ในช่วงเวลาเดียวกัน มีหนังฝรั่งเรื่อง ไอ้ก้านยาว (The Walking Tall) ที่ได้รับการยอมรับจากคนไทยมาก ถึงขนาดจอมพลประภาส จารุเสถียร ยังออกปากชม แม้ว่าเนื้อเรื่องจะพูดถึงการต่อสู้ของนายอำเภอกับขบวนการคอร์รัปชั่นก็ตาม กระแสซ้ายนิยมน่าจะมีส่วนผลักดันให้ผู้ชมยอมรับเนื้อหาของหนังแนวใหม่ในยุคนั้นได้อย่างไม่ยากนัก และในช่วงเวลานั้นเองที่ปัญญาชนเริ่มหันมาดูหนังไทยเป็นครังแรก ถัดมาอีกไม่กี่เดือน การต่อสู้ของกลุ่มนักศึกษาประชาชนก็เกิดชึ้น แม้ไม่อาจนับว่าหนังทั้งสองเรื่องเป็นแรงผลักดันให้เกิดกระแสการต่อสู้เพื่อมวลชน แต่อย่างน้อยนี่คือหนังรุ่นแรกๆ ที่กล้าเผชิญหน้ากับความจริงในสังคม แทนที่จะหลบเลี่ยง มุ่งเน้นเพียงความบันเทิงเพียงอย่างเดียว รสชาติแรกแห่งอิสรภาพ หลังจากชัยชนะของกลุ่มนักศึกษาประชาชน และเสรีภาพที่เริ่มเบ่งบาน หนังไทยก็ได้เข้าร่วมฉลองวาระแห่งอิสรภาพโดยไม่รังรอแต่ด้วยช่วงเวลาแห่งเสรีภาพนั้นมีเพียง 3 ปี นับตั้งแต่ 14 ตุลาคม พ.ศ 2516 จนถึง 6 ตุลาคม พ.ศ. 2519 ซึ่งสั้นเกินกว่าที่นักทำหนังจะสร้างงานให้เสร็จสิ้นได้ การแสดงออกเชิงเสรีภาพดังกล่าวจึงมิได้สะท้อนออกมาทางเนื้อหาของภาพยนตร์ไทยโดยตรง หากแต่มักจะสอดแทรกเข้าไปในการโฆษณาและการพากย์หนัง "เหตุการณ์ 14 ตุลาคม ส่งผลสะท้อนไปทั้งวงการ อย่างหนังที่ฉายในวันนั้นเรื่อง เจ้าทุ่ง ของคุณพันคำ ก็ลงโฆษณาในหนังสือพิมพ์มีข้อความว่า วันนี้ใครๆ ก็ใฝ่หาเสรีภาพ กลางดงพงไพรเท่านั้นที่ธรรมชาติจะมีเสรีภาพให้กับพวกเรา ขอเชิญท่านไปดูหนังเรื่องนี้" (โดม สุขวงศ์ ,14 ตุลาคม กับการก่อตัวของวัฒนธรรมต่อต้าน , วารสารร่มพฤกษ์ ปีที่ 9 ฉบับที่ 3 ตุลาคม 2533) เจ้าของหนังหลายคนได้ร่วมเฉลิมฉลองเสรีภาพในครั้งนั้นทุกรูปแบบ อาทิ ยกรายได้หนังรอบเที่ยงให้ศูนย์กลางนิสิตนักศึกษาฯ แนวหน้าในการต่อสู้ในขณะนั้น แม้จะเป็นเพียงกลยุทธ์ที่จะดึงกลุ่มนักศึกษาเข้าชมภาพยนตร์ในรอบที่ไม่ค่อยมีคนดูมากนักก็ตาม นอกจากนี้ผู้สร้างอย่าง ส.อาสนจินดา ก็ได้เรียกร้องให้มีการบริจาคเงิน โดยตัวเขาเองก็ร่วมสมทบทุนส่วนหนึ่งให้ศูนย์กลางนิสิตนักศึกษาฯ เพื่อสร้างอนุสาวรีย์วีรชน ในระดับภูมิภาค "หนังกลางแปลง" เป็นอีกสื่อหนึ่งในการแสดงออกถึงเสรีภาพทางการเมือง ขณะฉายหนัง นักพากย์ท้องถิ่นที่มีหัวการเมืองมักจะสอดแทรกการวิพากษ์วิจารณ์สังคมไปด้วยเสมอ "เขาเล่ากันว่า บางทีคนพากย์ก็เปลี่ยนชื่อตัวละครผู้ร้ายเป็น ถนอมบ้าง ณรงค์บ้าง ยิ่งถ้าเป็นหนังแขก มันก็สะใจคนดู แต่บางทีพากย์อยู่ก็ถูกตำรวจสั่งหยุดฉาย เชิญไปโรงพักแทน" โดม สุขวงศ์ กล่าว ระยะแรกหลังเหตุการณ์ 14 ตุลา 16 วงการหนังไทยได้ใช้เสรีภาพกันอย่างเต็มที่เสมือนกับการระเบิดทางอารมณ์ที่เก็บกดมานาน ทว่าผลของเสรีภาพอีกด้านหนึ่งไม่ค่อยมีผู้ใดกล่าวถึงนักก็คือ การที่มีหนังโป๊ ผลิตออกมาเป็นจำนวนมาก ทั้งยังมีการใช้บทสนทนาที่หยาบคายและโจ่งแจ้ง นอกจากนี้การกล่าวถึงเรื่องเพศ หรือเรื่องกะเทยซึ่งไม่เคยปรากฎมาก่อน ก็เริ่มเกิดขึ้นในช่วงนี้ด้วย หนังกระแสซ้ายนิยม อย่างไรก็ตาม แม้ระยะ 3 ปีก่อนที่บ้านเมืองจะเข้าสู่ยุคมืดจะสั้นเกินกว่าทีจะทำหนังสะท้อนได้สำเร็จ ทว่าเสรีภาพและกระแสซ้ายนิยมก็ได้พัฒนาเนื้อหาหนังไทยไว้บ้าง โดยมีผู้กำกับหลายคนให้ความสนใจที่จะผลิตหนังสะท้อนยุคแห่งเสรีภาพนี้ ท่านมุ้ยยังคงเป็นแรงผลักดันที่สำคัญในการทำหนังเชิงวิพากษ์สังคม ในช่วงที่เกิดเหตุการณ์ 14 ตุลา 16 นั้น ท่านมุ้ยกำลังถ่ายทำ เทพธิดาโรงแรม อยู่ เมื่อมีการเดินขบวนขึ้น ท่านก็ได้ถือกล้องออกมาที่ถนนราชดำเนินแล้วถ่ายเหตุการณ์นั้นไว้ จากนั้นได้นำมาแทรกไว้ในหนังด้วย เมื่อเข้าฉายในเดือนมีนาคม พ.ศ.2517 เทพธิดาโรงแรม ประสบความสำเร็จอย่างมากมาย หลังจากนั้นท่านมุ้ยได้สร้างหนังออกมาอีกหลายเรื่อง ทั้งที่เป็นหนังรักและหนังวิพากษ์สังคม ในจำนวนนั้น เทวดาเดินดิน เป็นหนังอีกเรื่องที่เรียกได้ว่าสร้างขึ้นมาด้วยเจตจำนงที่จะวิพากษ์วิจารณ์สังคมเมื่อประชาธิปไตยเบ่งบานจนเฟ้อ เช่นเดียวกับยุคตกต่ำของอเมริกาในช่วงทศวรรษ 1930 ที่ประชาธิปไตยเฟื่องฟูจนเกิดเหตุประท้วงวุ่นวายเช่นกัน ในระยะเวลาเดียวกันนี้เอง ยุทธนา มุกดาสนิท ผู้กำกับหัวก้าวหน้าอีกคนจากธรรมศาสตร์ ก็เข้ามากำกับหนังแนวการเมืองเเรื่องแรก โดยละโว้ภาพยนตร์เป็นผู้สนับสนุน ฝนแสนห่า เป็นเรื่องของนักศึกษาที่เป็นลูกชาวนาและผ่านเหตุการณ์ 14 ตุลา เมื่อเรียนจบกลับบ้าน ได้ก่อตั้งสหกรณ์เพื่อต่อสู้กับนายทุน แต่หนังเรื่องนี้สร้างไม่เสร็จด้วยประสบปัญหาเรื่องเงินทุน นอกจากในขณะนั้นจะมีหนังที่สนับสนุนนักศึกษาและชนชั้นกรรมชีพที่เรียกว่าหนังในกระแสซ้ายนิยมแล้ว ยังมีหนังอีกกลุ่มหนึ่งที่ออกมาตอบโต้คัดค้านขบวนการนักศึกษา ซึ่งแสดงให้เห็นถึงการต่อสู้ทางความคิดระหว่างฝ่ายซ้ายกับฝ่ายขวามอย่างชัดเจน หนังเหล่านั้นได้แก่ ห้าแผ่นดินเพลิง เป็นเรื่องการร่วมมือของห้าประเทศเพื่อนบ้าน (ซึ่งน่าจะหมายถึงห้าประเทศในสมาคมอาเซียน) ช่วยกันจัดตั้งกองทัพผสมต่อต้านคอมมิวนิสต์ หรืออัศวิน 19 เรื่องราวของกลุ่มดารานักร้องที่ถูกผู้ก่อการร้ายจับตัวขณะไปกล่อมขวัญทหารชายแดน เป็นต้น หนังเหล่านี้สร้างขึ้นในช่วงปลายยุคประชาธิปไตยเบ่งบาน และส่วนใหญ่จัดฉายอยู่ในชนบท โดยไม่มีข้อมูลว่าผู้สร้างหนังเหล่านี้ได้รับเงินสนับสนุนจากองค์กรใดเป็นกรณีพิเศษหรือไม่ ศักดินา ฉัตรกุล ณ อยุธยา อดีตอาจารย์ประวัติศาสตร์ มหาวิทยาลัยเกริก และเป็นผู้ทำการศึกษาเรื่อง "หนังกับการเมือง" ได้ให้สัมภาษณ์ว่า ก่อนเกิดเหตุการณ์ 14 ตุลา 16 กลุ่มคนทำหนังหัวก้าวหน้าถูกสกัดออกจากแวดวงหนังโดยสิ้นเชิง คนที่สนใจการเมืองและสังคมจะอยู่ไม่ได้ ต้องเบนเข็มไปทำงานอาชีพอื่น เช่น หนังสือพิมพ์ แม้มาช่วงหลัง 14 ตุลา ซึ่งกระแสนักศึกษาแรงมาก และคนทำหนังก็ตอบรับกระแสนั้นอย่างเต็มที่ แต่เนื่องจากกระบวนการทำหนังต้องใช้เวลา ไม่ทันได้ทำอะไร กระแสนักศึกษาก็เริ่มตกลงราวปี พ.ศ.2518 และตกลงอย่างชัดเจนช่วงปี พ.ศ.2519 ก่อนเกิดเหตุการณ์ 6 ตุลา 19 ยุคมืดของหนังไทย เหตุการณ์ 6 ตุลา 19 คือบทพิสูจน์อย่างหนึ่งว่า ประชาธิปไตยเมื่อได้มา หากไม่ประคับประคองไว้ให้ดี ก็อาจหลุดลอยไปได้ไม่ยากนัก หลังจากโศกนาฏกรรมที่ธรรมศาสตร์ผ่านไป บ้านเมืองกลับเข้าสู่ยุคมืดอีกครั้ง เมื่อ นายธานินทร์ กรัยวิเชียร ได้รับการแต่งตั้งเป็นนายกรัฐมนตรี ถึงแม้นายกฯ ท่านนี้จะเป็นอดีตผู้พิพากษาและประธานศาลฎีกา กลับปกครองบ้านเมืองไม่ผิดแผกจากยุคเผด็จการทหาร คนทำหนังส่วนใหญ่จึงต้องตกอยู่ในภาวะจำยอม ผู้สร้างหนังหัวก้าวหน้าก็ต้องยุติบทบาทของตนเองลงโดยปริยาย หนังที่ผลิตออกมาในช่วงนี้กลับสู่ความบันเทิงเต็มรูปแบบอีกครั้ง หนังตลกครองตลาดได้อย่างมั่นคงทำรายได้สูง ไม่ว่าจะเป็น รักอุตลุด หรือ เทพบุตรต๊ะติ๊งโหน่ง ของสมพงษ์ ตรีบุปผา ผู้กำกับหนังสะท้อนสังคมอย่างท่านมุ้ย ยังต้องหันมากำกับ รักคุณเข้าแล้ว เรื่องราวความรักของหนุ่มสาว ผลปรากฎว่าท่านมุ้ย ถูกสื่อมวลชนโจมตีอย่างหนัก อย่างไรก็ตามการครองตลาดของหนังตลกในยุคนี้ก็อาจสะท้อนความจริงบางประการ หากลองวิเคราะห์จากสภาพสังคมโดยรวมแล้วภาพยนตร์ที่หลีกเลี่ยงความเป็นจริงทางสังคมอย่างสุดโด่งนั้น ต่างก็มีนัยทางการเมืองและสังคมแฝงอยู่ด้วยทั้งสิ้น ท่านมุ้ยเองก็ได้เล่าถึงความคิดเมื่อครั้งสร้างภาพยนตร์เรื่อง รักคุณเข้าแล้ว ว่า "หลังจาก ๖ ตุลาแล้วนะ ผมเดินกลับมาจากธรรมศาตร์ ผมมีความรู้สึกว่าผมควรทำหนังประเภท รักคุณเข้าแล้ว มีแต่ร้องเพลง มีแต่เต้นรำ มีแต่ความรักบ้าๆบอๆ ซึ่งสมัยนั้น...ไม่มีใครสามารถพูดออกมาได้อย่างที่ต้องการจะพูดจริงๆ เราก็รู้ว่าเป็นอย่างไร แม้กระทั่งหนังสือพิมพ์ทุกฉบับ หนังสือทุกเล่ม จะเขียนอะไรออกมาก็ต้องเขียนอย่างที่เขาต้องการให้เราเขียน เมื่อมันเปํนเช่นนี้ผมก็ทำหนังประเภทนี้ออกมาสักเรื่อง มันเป็นหนังที่ผมไม่ต้องไปเถียงกับใคร โดยเฉพาะเซ็นเซอร์ "คุณคิดดูสิ ยุคนั้นมันเป็นยุคเสาธงสูง ไม่ใช่ยุคประชาธิปไตย จะให้เราทำอะไรเหมือนก่อนได้อย่างไร" อย่างไรก็ตาม แม้รัฐบาลจะเคร่งครัดสักเพียงไร ในช่วงนั้นก็มีการรวมกลุ่มของนักศึกษากับเพื่อนพ้อง อาทิ ไพลิน จงสกุล ยุทธนา มุกดาสนิท สุรสีห์ ผาธรรม ร่วมกันตั้งแต่ปีพ.ศ.๒๕๑๘ เพื่อสร้าง ทองปาน โดยมีลาวคำหอม เป็นผู้เขียนบท ร่วมด้วยสุรชัย จันทิมาธร เป็นผู้อำนวยการสร้างและทำดนตรีประกอบ หนังได้นำเหตุการณ์จริงจากงานสัมมนาที่ธรรมศาสตร์ โดยมีนักวิชาการตัวจริงร่วมแสดงด้วย อาทิ สุลักษณ์ ศิวลักษณ์ เสน่ห์ จามริก เรื่องเริ่มที่ทองปานได้รับการชักชวนจากนักศึกษาให้เป็นตัวแทนชาวบ้านเข้าร่วมงานสัมมนาเรื่องเขื่อนที่ทองปานไม่เข้าใจ หนังดำเนินเรื่องด้วยฉากงานสัมมนาตัดสลับกับภาพย้อนอดีตที่บ้านของ ทองปาน เมียที่เจ็บป่วย ลูกอดอยาก บางครั้งทองปานถึงกับตัดสินใจรับจ้างชกมวย แต่ก็พ่ายแพ้ในที่สุด หนังปิดฉากด้วยข้อความภาษาอังกฤษสั้นๆ เกี่ยวกับเหตุการณ์ 6 ตุลา 19 จึงทำให้หนังเรื่องนี้เป็นหนังต้องห้าม ผลจากภาพยนตร์เรื่องนี้ทำให้กลุ่มผู้สร้างถูกจับ หลายคนหลบหนีเข้าป่าไปร่วมกับพรรคคอมมิวนิสต์แห่งประเทศไทย การก่อตัวของคลื่นลูกใหม่ อย่างไรก็ดี ในสมัยรัฐบาลธานินทร์นี้เอง ที่ได้ออกมาตรการขึ้นภาษีการนำเข้าภาพยนตร์ต่างประเทศ จากเมตรละ2.20บาท เป็นเมตรละ 30 บาท ทำให้บรรดาผู้สั่งหนังเทศต้องชะลอการสั่งหนังลงชั่วคราว ส่งผลให้กลุ่มผู้สร้างหนังไทยคึกคักขึ้น เพราะคู่แข่งลดลงมาก โดยเฉพาะในช่วงต่อมาหลังจากที่รัฐบาลธานินทร์ต้องลงจากบังลังก์ทางการเมืองอย่างรวดเร็วเพียงหนึ่งปีให้หลัง และพลเอก เกรียงศักดิ์ ขมะนันทน์ ก้าวขึ้นมาเป็นนายกรัฐมนตรี การเพิ่มภาษีหนังต่างประเทศมีผลต่อหนังไทยอย่างชัดเจนในสมัยพลเอกเกรียงศักดิ์นี้เอง นื่องจากบ้านเมืองลดความเข้มงวดลงไปมาก ประกอบกับเกิดวิกฤตการณ์ป่าแตก ในปีพ.ศ.2521 เนื่องจากจีนงดการช่วยเหลือพรรคคอมมิวนิสต์ในไทย มีการปิดสถานีวิทยุที่คุนหมิงตามคำเจรจาของนายกฯ ด้วยภาวะบ้านเมืองผ่อนคลายเช่นนี้ ทำให้กลุ่มผู้สร้างคลื่นลูกใหม่ก้าวเข้ามาอย่างเต็มตัวจากวงการหนังสือพิมพ์ โฆษณา และองค์กรพัฒนาเเอกชน ในช่วงเวลานี้เองมีการผลิตหนังไทยเพิ่มถึงปีละ 160 เรื่อง ปีพ.ศ.2521-2523 หนังสะท้อนสังคมโดยกลุ่มผู้สร้างที่เป็นคลื่นลูกใหม่ทะลักเข้าสู่วงการภาพยนตร์อย่างมากมาย อาทิ ครูบ้านนอก เทพธิดาบาร์ 21 น้ำค้างหยดเดียว เมืองขอทาน ฯลฯ ในจำนวนนี้ ครูบ้านนอก ถือว่าประสบความสำเร็จสูงสุด แม้กลุ่มนักแสดงจะเป็นคนหน้าใหม่แทบทั้งสิ้น เนื้อเรื่องของ ครูบ้านนอก ก็คล้ายคลึงกับ เขาชื่อกานต์ ครูปิยะ เป็นครูผู้มีอุดมการณ์เช่นเดียวกับหมอกานต์ ครูปิยะเลือกที่จะเป็นครูในหมู่บ้านทุรกันดาร ที่นี่เขาต้องต่อสู้กับความอยุติธรรมในสังคม รวมทั้งนายทุนต่างๆก่อนที่จะจบชีวิตในที่สุด หนังอีกเรื่องที่มีเนื้อหาแตกต่างอย่างสิ้นเชิง แต่ก็ได้รับความสำเร็จอย่างมากมาย คือ แผลเก่า โดยเชิด ทรงศรี หนังย้อนยุคเรื่องนี้พูดถึงตำนานความรักของหนุ่มสาวในชนบท โดยมีท้องทุ่งและบรรยากาศพื้นบ้านไทยๆ เป็นฉากในท้องเรื่อง หลายคนวิเคราะห์ว่า ความสำเร็จของหนังเรื่องนี้มาจาการที่คนส่วนใหญ่ต้องการหลีกหนีสภาพตึงเครียดในภาวะสังคมยุคนั้น และหันหลับไปหวนรำลึกถึงอดีตที่งดงามแทน แม้รัฐบาลเกรียงศักดิ์จะไม่เข้มงวดเหมือนรัฐบาลก่อนหน้านี้ แต่ก็ยังคงต้องมีหนังบางเรื่องที่ประสบปัญหาในการถ่ายทำในปี พ.ศ.2522 มานพ อุดมเดช เจ้าหน้าที่สภาคาทอลิกแห่งประเทศไทยเพื่อการพัฒนา พบว่า การถ่ายทำประชาชนนอกไม่ได้ง่ายอย่างที่คิด ประชาชนนอก ตีแผ่การคอร์รัปชันของข้าราชการไทยในภาคอิสานที่แห้งแล้งและการกดขี่ของนายทุน จนทำให้ชาวนาต้องอพยพมาทำงานที่กรุงเทพฯในภาพยนตร์เรื่องนี้ ปัญหาที่เกิดขึ้นได้นำไปสู่ความขัดแย้งระหว่างชาวนา ข้าราชการ และนายทุน ซึ่งได้ขยายตัวมากขึ้นเรื่อยๆจนท้ายที่สุดถึงขั้นเลือดตกยางออก ระหว่างการถ่ายทำภาพยนตรืเรื่องนี้ มานพพบกับปัญหามากมายจากทางการ เริ่มจากถูกขับไล่ออกจากหมู่บ้าน ต้องหยุดการถ่ายทำไปถึง 6 เดือน เมื่อคณะกรรมการรักษาความมั่นคงภายในกล่าวหาว่าเขาสนับสนุนคอมมิวนิสต์ ในเมืองไทย ประชาชนนอก เป็นเพียงหนังใต้ดินที่ฉายตามสถาบันการศึกษา ทว่าต่างประเทศ หนังเรื่องนี้ได้รับเชิญไปฉายตามงานเทศกาลหนังต่างๆหลายแห่งด้วยกัน บทสรุปของยุคเฟื่องฟู ปี 2515-2519 ถือเป็นช่วงพลิกผันที่สำคัญที่สุดของวงการหนังไทยในช่วง 30 ปีหลัง ช่วงเวลาดังกล่าวเป็นระยะเริ่มตนของ "ผู้กำกับคลื่นลูกใหม่" 3 คน คือ เปี๊ยก โปสเตอร์ มจ.ชาตรีเฉลิม ยุคลและเพิ่มพล เชยอรุณ โดยผลงานที่มีความสำคัญอย่างยิ่งได้แก่ ชู้ (พ.ศ.2515) เทพธิดาโรงแรม(พ.ศ.2517) ความรักครั้งสุดท้าย(พ.ศ.2518) วัยอลวน(พ.ศ.2519) ชีวิตบัดซบ(พ.ศ.2519) และทศวรรษต่อเนื่อง คือ ระหว่างปี 2520-2529 ก็นับเป็นช่วงเวลาที่ดีที่สุดในประวัติศาสตร์หนังไทย เมื่อผู้กำกับทั้งรุ่นเก่ารุ่นใหม่ต่างนำเสนอผลงานชั้นเยี่ยมของตน วิจิตร คุณวุฒิ สร้าง คนภูเขา(พ.ศ. 2522) และ ลูกอิสาน(พ.ศ. 2525) ม.จ.ชาตรีเฉลิม ยุคล สร้าง ทองพูนโคกโพ ราษฎรเต็มขั้น (พ.ศ. 2520) และมือปืน(พ.ศ. 2525) เชิด ทรงศรี สร้าง แผลเก่า(พ.ศ. 2520) ยุทธนา มุกดาสนิท สร้าง น้ำพุ(พ.ศ. 2526) และ ผีเสื้อและดอกไม้(พ.ศ. 2528) จนถึงขณะนี้หากมีการคัดเลือกหนังไทยยอดเยี่ยมจากที่สร้างกันมาทั้งหมด แน่นอนเหลือเกินว่ามากกว่าครึ่งหนึ่งของ 10 เรื่อง และราวครึ่งหนึ่งของ 20 เรื่องแรก จะต้องเป็นหนังจากช่วงเวลา 15 ปี ดังกล่าว อย่างไรก็ตาม ช่วงหลังจากปีพ.ศ.2525 หนังสะท้อนสังคมเริ่มเสื่อมความนิยมลงอย่างเห็นได้ชัด ไม่มีใครบอกได้ว่า อะไรคือปัจจัยที่ทำให้เกิดการล่มสลายของหนังประเภทนี้ หลังปีพ.ศ. 2529 หนังสะท้อนสังคมแทบจะหายไปจากจอเงินอย่างเด็ดขาด เมื่อหนังวัยรุ่นจากฝีมือผู้กำกับคลื่นลูกใหม่อย่าง อดิเรก วัฏลีลา (อังเคิล) และธนิตย์ จิตนุกูล(ปื้ด)ได้รับการยอมรับจากผู้ชมอย่างเต็มที่ สิ่งที่น่าสนใจก็คือ ในยุคที่ประชาธิปไตยเบ่งบานอย่างเต็มที่เช่นนี้ หนังสะท้อนสังคมกลับลดน้อยลง โดยมีระบบการเซ็นเซอร์ และทุนนิยมก้าวเข้ามาเป้นตัวแปรสำคัญ ผู้กำกับหลายคนที่คิดจะสร้างหนังสะท้อนสังคม ก็ต้องล้มเลิกโครงการไปด้วยเงื่อนไขต่างๆ อาทิ บรรจง โกศัลวัฒน์ เคยประกาศสร้างหนังชีวิต จอมพลสฤษดิ์ ธนะรัชต์ แต่กองเซ็นเซอร์กล่าวว่าถ้าสร้างอาจมีปัญหา เช่นเดียวกับ ยุทธนามุกดาสนิทที่ได้จัดแถลงข่าวหนัง 2482 นักโทษประหาร ซึ่งเป็นเรื่องราวชีวิตนักโทษการเมือง ก็ต้องล้มเลิกไปเมื่อได้ข่าวว่า ทายาทของจอมพล ป. พิบูลสงครามไม่ยินยอม จึงเป็นที่น่าเสียดายว่า แม้จะพ้นจากการควบคุมโดยเผด็จการแล้ว หากหนังสะท้อนสังคมยังคงถูกอำนาจศักดินาที่ฝังรากลึกในสังคมไทยตลอดมาจนถึงปัจจุบัน รวมทั้งระบบสังคมแบบทุนนิยมสะกัดกั้นเอาไว้แทบจะสิ้นเชิง บางทีช่วงเวลาปีพ.ศ.2521-2525 อาจจะเป็นเพียงยุคเดียวในประวัติศาสตร์ภาพยนตร์ไทยที่หนังทำหน้าที่เล่าขานตำนานสังคมได้อย่างชัดเจนที่สุด   Tweet

สมัครสมาชิก Thai Film เพื่อรับข่าวสารข้อมูลทางอีเมล์และรับสิทธิประโยชน์ต่างๆสำหรับสมาชิก [ JOIN ] Copyright © 2004 Thai Film Foundation All Rights Reserved. Site by Redlab