15-16 สิงหาคมที่ผ่านมา ณ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ท่าพระจันทร์ นักวิชาการและนักศึกษาวิชาเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ศึกษา รวมถึงผู้ที่เกี่ยวข้อง จากนานาประเทศได้มารวมตัวกันในการจัดสัมมนาในหัวข้อ “Southeast Asian Cinemas at the Borders Conference” หรือภาพยนตร์เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ในต่างแดน ซึ่งน่าจะถือได้ว่าเป็นการจัดประชุมทางวิชาการภาพยนตร์นานาชาติเป็นครั้งแรกของบ้านเราด้วย 

        การสัมมนาเริ่มต้นด้วย การปาฐกถาเรื่อง Cinema in the politics of nationhood in Southeast Asia’ โดย คริสนา เซน จากมหาวิทยาลัยเคอติน ประเทศออสเตรเลีย ซึ่งเขียนหนังสือเกี่ยวกับภาพยนตร์อินโดนีเซียมาหลายเล่ม และเป็นนักวิชาการชั้นนำทางด้านสื่อของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้  

ส่วนหัวข้อในการสัมมนาในครั้งนี้ มีการแบ่งประเด็นในการสัมมนาออกเป็น 8 ประเด็นด้วยกัน อันได้แก่

             พีเอเตอร์ อคูเลีย จากมหาวิทยาลัยเทคโนโลยี นานยาง ประเทศสิงคโปร์เสนอเรื่องExporting the Nation: Singapore International Co-Productions and National Cinema ในสิงคโปร์นั้น ปัจจุบันเรียกได้ว่า การผลิตภาพยนตร์โดยเงินทุนข้ามชาติมีแนวโน้มเพิ่มขึ้นเรื่อยๆ บางครั้งการเรียกภาพยนตร์สักเรื่องว่าเป็น ภาพยนตร์ของประเทศสิงคโปร์นั้นยังคงไม่ชัดเจน จึงจำเป็นต้องมีการวิเคราะห์อย่างลึกซึ้งในการให้คำนิยามว่า ภาพยนตร์แห่งชาติสิงคโปร์คืออะไร และควรจะมีบทบาทอย่างไร  

            อายุ ฮัสวิดา อาบู บาการ์ จากมหาวิทยาลัยเทคโนโลยี มารา ประเทศมาเลเซีย เสนอเรื่องNational Identity in Malaysian Cinema เอกลักษณ์ของภาพยนตร์มาเลเซียนั้น ถือเป็นสิ่งที่ไม่สามารถบ่งบอกได้อย่างชัดเจน ด้วยอิทธิพลภายนอกที่ส่งผลกระทบอย่างมากมาย ไม่ว่าจะเป็นจากหนังอินเดีย หนังตะวันตก หรือกระทั่งหนังจีน การนำแนวทางที่รัฐได้กำหนดไว้ โดยเฉพาะนิยามของนโยบายวัฒนธรรมแห่งชาติ มาตีกรอบความเป็นหนังมาเลเซีย จึงดูจะเป็นสิ่งทำได้บนพื้นฐานที่ชัดเจนว่าอะไรคือ ภาพยนตร์แห่งชาติ

            ส่วนที่ 2: ทางเลือก หนังอิสระ

            เมอร์วิน เอสพิน่า นักทำหนังอิสระจากฟิลิปินส์ เสนอเรื่อง Alter(ed) natives: Indies Pinoy, Social Advocacy and the Southern Tagalog Exposure” The Southern Tagalog Exposure หรือ STE ถือเป็นกลุ่มคนที่มีความโดดเด่นที่สุดในฟิลิปปินส์ ในการใช้สื่อภาพยนตร์ต่อสู้เพื่อความเป็นธรรมในสังคม โดยในการพูดคุยครั้งนี้มุ่งเน้นถึง 1.บทบาทและความสัมพันธ์ระหว่างการทำหนังอิสระและการต่อสู้เพื่อสังคม 2.การเติบโตของหนังทางเลือก 3.ความน่าไว้วางใจของหนังสารคดีและการต่อสู้ช่วงชิงสิทธิในการสื่อสารในฟิลิปปินส์

            ส่วนที่ 3: สาระของหนังที่ถูกตีค่าแค่ความบันเทิงระดับต่ำ

            แอนเน็ตต์ แฮมิลตัน นักวิชาการรุ่นใหญ่ในด้านเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ จากมหาวิทยาลัยนิวเซาธ์เวลส์ เสนอเรื่อง Cultures Crossing: Past & Future of Cinema in the Socialist States of Southeast Asia การพัฒนาของอุตสาหกรรมภาพยนตร์ในประเทศที่มีการปกครองแบบ “รัฐสังคมนิยม” อย่าง เวียดนาม กัมพูชา และลาว ในช่วงศตวรรษที่ 20 ได้เปลี่ยนไปหลังจากการก้าวสู่ระบบเศรษฐกิจแบบเปิด ภาพยนตร์ได้กลับมาฟื้นตัว แต่ยังคงใช้เทคนิคการสร้างและการดำเนินเรื่องแบบเก่า ซึ่งอาจอยู่รอดได้ด้วยการตอบรับของผู้ชมระดับชาวบ้าน หรือถูกกลืนหายไปพร้อมกับการเข้ามาครอบงำของอิทธิพลภายนอกประเทศก็เป็นได้

        แลน ดอง จากมหาวิทยาลัยแคลิฟอร์เนีย เสนอเรื่องLong-Legged Girls: Suspect Images and the Degradation of Vietnamese ‘Low’ Culture” หัวข้อนี้กล่าวถึงหนังทุนต่ำของเวียดนามเรื่อง Long-Legged Girls ที่ถูกนักวิจารณ์กล่าวว่าเป็นเพียงหนังบันเทิงไร้สาระ ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของวัฒนธรรมบันเทิงระดับต่ำในอุตสาหกรรมภาพยนตร์เวียดนามที่เพิ่งจะก่อตัวขึ้นไม่นาน อย่างที่กล่าวในหัวข้อข้างต้น

            ส่วนที่ 4: หนังกับการสร้างประวัติศาสตร์

        Global City: The Movies, Models and Meals that Made Singapore, 1955-1970 ในยุคหลังสงครามโลกครั้งที่ 2 สิงคโปร์เริ่มเปิดประเทศตอบรับอิทธิพลต่างๆ จากฝั่งตะวันตก รวมถึงวัฒนธรรมภาพยนตร์ เบนจามิน แม็คเคย์ จากมหาวิทยาลัย ชาร์ลส ดาร์วิน ประเทศออสเตรเลีย ต้องการนำเสนอว่าการขยายตัวอย่างรวดเร็วของชนชั้นกลาง และการมีประชากรมีอายุน้อย เป็นปัจจัยหลักอย่างหนึ่งที่จุดฉนวนให้เกิดกระแสการนำอเมริกันสไตล์ที่ครอบงำโลกในยุคนั้น มาดัดแปลงให้เป็นสไตล์ทันสมัยแบบสิงคโปร์

        วินิตา รามณี เสนอเรื่อง Desaoarecidos – Lav Diaz and the Evolution of a Missing People  ซึ่งพูดถึงเรื่องThe Evolution of a Filipino Family ผลงานของ ลาฟ ดีอัซ ชิ้นนี้เป็นตัวอย่างอันทรงพลังของหนังฟิลิปปินส์ยุคปัจจุบัน เป็นงานที่รื้อถอนแนวคิดหลักเกี่ยวกับประวัติศาสตร์และความเป็นชาติฟิลิปปินส์ ผ่านการดำเนินเรื่องแบบไม่ปะติดปะต่อ และเปิดกว้างให้คนธรรมดาๆ ได้พูดถึงประวัติศาสตร์ใน ‘เสียง’ ของพวกเขาเอง

            ส่วนที่ 5: อัตลักษณ์ และ ชาติพันธุ์

        - Representation of Multi-Ethniv Characters in Contemporary Malaysian Cinema หัวข้อนี้กล่าวถึงการเสนอภาพตัวละครหลากหลายเชื้อชาติในภาพยนตร์มาเลเซียยุคปัจจุบัน แต่ภาพของชาวต่างชาติ ไม่ว่าจะเป็น ชาวจีน หรืออินเดีย ในภาพยนตร์มาเลเซีย กลับดูมีเอกลักษณ์และความแตกต่างจากชาวจีนหรือชาวอินเดียตามที่อื่นๆ ทั่วโลก นอร์แมน ยูโซฟฟ์ จากมหาวิทยาลัยเทคโนโลยี มารา ประเทศมาเลเซีย ต้องการเสนอว่าตัวละครต่างๆ เหล่านี้ได้รับอิทธิพลจากอุดมการณ์หรือแนวคิดทางสังคมเกี่ยวกับเชื้อชาติ ชาติพันธุ์ หรือวัฒนธรรมแบบใด

            ส่วนที่ 6: พื้นที่ชายขอบ

        From Beyond Rangoon to Shan VCD: The Politics and Authentic of Appropriation คุณอัมพร จิรัตติกร นักศึกษาปริญญาเอกสาขามานุษยวิทยาแห่งมหาวิทยาลัยเท็กซัส ออสติน ได้ศึกษากรณีที่ชุมชนไทใหญ่ ซึ่งอาศัยอยู่ในประเทศไทย ใช้สื่อเป็นเครื่องมือสร้างความหมายใหม่ๆ ให้กับตนเอง เพื่อสื่อสารให้บุคคลภายนอกได้เห็นภาพอีกด้านหนึ่งของชาวไทใหญ่ ซึ่งแตกต่างจากที่ประวัติศาสตร์ของพม่าได้บันทึกไว้โดยสิ้นเชิง โดยหยิบยกประเด็นของมิวสิกวีดีโอเพลง The Promises of Panglong ซึ่งเป็นเพลงแนวชาตินิยมของชาวไทยใหญ่ (ที่ถูกผลิตขึ้นมาขายในลักษณ์วีซีดีเถื่อน) ที่แอบหยิบยืมคลิปหนังฮอลลีวูดเรื่อง Beyond Rangoon มาเป็นภาพประกอบ

        เจน เอ็ม เฟอร์กูสัน นักศึกษาปริญญาเอกสาขามานุษยวิทยาจากมหาวิทยาลัยคอร์เนลล์ เสนอในหัวข้อ Ton Indaya Po Meets the Shan State Army: Shan Migrants, Burmese Stars and Political Discord at the Thai-Burma Border จากประสบการณ์ที่เคยลงพื้นที่เป็นอาสาสมัครในชุมชนไทยใหญ่ ตามชายแดนในช่วงปี 2547-2548  เธอพบว่าชาวพม่าหลายคนที่อยู่ในกลุ่มผู้อพยพ ที่มีแนวคิดทางการเมืองต่อต้านพม่า กลับมีความชื่นชอบและคลั่งไคล้ดาราภาพยนตร์และนักร้องพม่าบางคนอย่างมาก ในการสัมมนาครั้งนี้ เธอจึงเสนอประเด็นที่กล่าวถึงความหลากมิติในการที่ชาวไทใหญ่อพยพเปิดรับวัฒนธรรมป๊อบพม่าในฐานะผู้ดู ผู้ฟัง และแฟนๆ ผู้คลั่งไคล้

            ส่วนที่ 7: เพศหญิง ในหนังผี

        ดร.ราเชล แฮร์ริสัน แห่ง SOAS เสนอในหัวข้อPandora’s Pot: Sexuality and the Monstrous Feminine in Thai Horror Film หัวข้อนี้เน้นวิเคราะห์ถึงความเชื่อเกี่ยวกับผี หรือสัตว์ประหลาดเพศ “หญิง” ของไทย เช่น กระสือ หรือ ปอบ ความเชื่อดังกล่าวสะท้อนถึงสังคมที่หวาดกลัวเรื่องความแตกต่างทางเพศ ไม่ว่าจะเป็นในแง่ของพลังของเพศแม่ ความเป็นหญิง รวมทั้งความปรารถนาราคะของเพศหญิงด้วย ในหนังผี ความกลัวของสังคมในเรื่องนี้สื่อออกมาในลักษณะแฟนตาซี โดยผ่านรูปลักษณ์ของผีหญิงที่มีหน้าตาท่าทางอัปลักษณ์

ในหัวข้อ Troublesome Bodies: An Anatomy of Contemporary Thai Horror Cinema อดัม นี จากมหาวิทยาลัยโอไฮโอได้วิเคราะห์ลงลึกไปถึงประเด็นหนังผีในช่วง 3-4 ปีที่ผ่านมา หนังผีนั้นเริ่มได้รับความนิยมในบ้านเราอีกครั้งช่วงปี 2539 เป็นต้นมา หนังผีในปัจจุบันนั้นมีตัวตน ร่างกายที่จับต้องมองเห็นได้อย่างน่าประหลาด และมักจะเน้นถึงความสัมพันธ์ระหว่างร่างกายกับความรุนแรงในประวัติศาสตร์เป็นพิเศษ
        ถึงแม้ว่าแวดวงการศึกษาหนังผีไทยเริ่มให้ความสนใจเรื่องของ “ผี” แต่ก็ยังจำกัดอยู่ในมิติเพศสภาพ การมุ่งศึกษาหนังผีเฉพาะหนังเกรดเอ รวมถึงยังขาดการศึกษามิติของผู้ชม ดังนั้นในหัวข้อนี้ อาจารย์กำจร หลุยยะพงศ์ จึงเสนอในหัวข้อ  Haunted Ghost of Southeast Asia in Thai Celluloid เพื่อต้องการขยายการศึกษาหนังผีในขอบเขตที่กว้างออกไป ประการแรก ขยายสู่การศึกษาหนังผีไทย ที่เกี่ยวกับมิติเชื้อชาติ คือ ผีปอบ อันเป็นความเชื่อของคนอีสานและคนลาว ในหนังเรื่อง บ้านผีปอบ (2532) และ ปอบหวีดสยอง (2544) ประการที่สอง หนังทั้งสองเรื่องเป็นหนังที่ได้รับความนิยมอย่างสูง แต่มักจะถูกวิจารณ์ว่าไร้ซึ้งศิลปะ และประการสุดท้าย การมุ่งศึกษามิติผู้ชมต่อการดูหนังผีปอบ 

         คุณอรดล แก้วประเสริฐ อาจารย์จากมหาวิทยาลัยหอการค้าไทย ซึ่งปัจจุบัน กำลังศึกษาปริญญาเอก จากมหาวิทยาลัยเอสเส็ค ในอังกฤษ เสนอเรื่อง The Very First Series of Thai Queer Films: What was happening in the 80’s? หัวข้อนี้พูดถึง Queer’ยุคแรกในหนังไทย โดยเน้นวิเคราะห์ภาพยนตร์สามเรื่องคือ เพลงสุดท้าย รักทรมาน และฉันผู้ชายนะยะ

         เบร็ตต์ ฟาร์เมอร์ จากมหาวิทยาลัยเมลเบิร์น ประเทศออสเตรเลีย เสนอเรื่องAngels in Disguise: New Thai Cinema, Tran nationalism, and the Queer Mobilities of the Kathoey หนังไทย ‘โกอินเตอร์’ นั้นมีให้เห็นกันหลายเรื่องด้วยกัน แต่ในหัวข้อนี้ ขอหยิบยก Beautiful Boxer (2003) ขึ้นมาวิเคราะห์ในเชิงที่ว่า การนิยาม ‘ความเป็นกระเทย’ นั้นอาจเป็นองค์ประกอบหนึ่งในตัวหนัง ที่ช่วยให้หนังไทยรุ่นใหม่ก้าวสู่ตลาดภาพยนตร์ระดับนานาชาติได้ง่ายขึ้นก็เป็นได้

        มาเรียม บีวี แลม ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ภาควิชาตะวันออกเฉียงใต้ศึกษา มหาวิทยาลัยแคลิฟอร์เนีย เสนอเรื่องVisual Consumption and Sex Tourism in Vietnam and the Philippines การสื่อสารและนำเสนอภาพและเรื่องราวแบบใหม่อันเต็มไปด้วยความท้าทายในภาพยนตร์เรื่อง Bar Girls (เวียดนาม) และ Macho Dancer (ฟิลิปปินส์) นำมาซึ่งประเด็นที่น่าศึกษา ไม่ว่าจะเป็นการพูดถึงผู้ขายบริการทางเพศ หรือประวัติอิทธิพลทางทหารของสหรัฐในภูมิภาค 

        หลังจากการพูดคุยถึงประเด็นต่างๆ ที่กล่าวมากันอย่างเต็มอิ่มถึง 2 วันแล้ว การประชุมทางวิชาการภาพยนตร์ในครั้งนี้จึงปิดท้ายลงด้วยการทำเวิร์คช็อปพัฒนาหลักสูตรภาพยนตร์เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ โดยคาดว่าผู้ที่เข้าร่วมเวิร์คช็อปจะได้นำความรู้ที่ได้รับไปพัฒนาภาพยนตร์ในแถบภูมิภาคของเราต่อไปในอนาคต  

งานในครั้งนี้ ถึงแม้จะเรียกได้ว่าเป็นครั้งแรกของการประชุมทางวิชาการในด้านภาพยนตร์ แต่ก็ถือว่าประสบความสำเร็จในระดับที่น่าพึงพอใจ เหล่าวิทยากร, ผู้บรรยาย และผู้เข้าร่วมงาน ได้มีส่วนร่วมแสดงความคิดเห็นกันอย่างถ้วนหน้า

        โครงการนี้เป็นความร่วมมือระหว่างมูลนิธิหนังไทยและโครงการเอเชยตะวันออกเฉียงใต้ศึกษา มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ โดยได้รับการสนับสนุนส่วนหนึ่งจากสำนักงานศิลปวัฒนธรรมร่วมสมัย กระทรวงวัฒนธรรม